Khám phá làng gốm Bàu Trúc và nét đẹp văn hóa Chăm
Th3
Giữa dải đất Ninh Thuận đầy nắng và gió, có một ngôi làng vẫn âm thầm giữ lửa cho những khối đất sét vô tri suốt hàng thiên niên kỷ. Làng gốm Bàu Trúc không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất ra những chiếc nồi đất, bình gốm mộc mạc, mà còn là nơi lưu giữ nền văn hóa Chăm Pa.
Với kỹ thuật tạo hình không dùng bàn xoay và phương pháp nung lộ thiên, mỗi tác phẩm đều mang trong mình hơi thở của đất mẹ và dấu ấn cá nhân của người nghệ nhân. Hãy cùng Giang Nam Orina khám phá hành trình di sản từ những bàn tay tài hoa đã đưa gốm Bàu Trúc vươn tầm thế giới, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO bảo vệ khẩn cấp.
Giới thiệu về Làng gốm Bàu Trúc
Làng gốm Bàu Trúc (Ninh Thuận) không chỉ là một làng nghề thông thường mà còn là bảo tàng sống lưu giữ linh hồn văn hóa của người Chăm. Đây là một trong những làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á còn tồn tại và hoạt động cho đến ngày nay. Năm 2022, Làng gốm Bàu Trúc được UNESCO công nhận vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, khẳng định giá trị tầm cỡ quốc tế của nghề thủ công này.
Vị trí làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận
Làng gốm Bàu Trúc tọa lạc tại thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, cách thành phố Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 10 km về phía Nam. Ngôi làng nằm ngay cạnh quốc lộ 1A, rất thuận tiện cho du khách ghé thăm để tận mắt chứng kiến quy trình tạo ra những tác phẩm nghệ thuật từ đất.
Tên gọi “Bàu Trúc” trong tiếng Chăm là Paley Hamu Trok. Theo các cụ già trong làng, ngày xưa nơi đây có một cái bàu lớn mọc rất nhiều trúc, nên người dân lấy tên đó để đặt cho làng nghề.
Lịch sử hình thành làng gốm Bàu Trúc
Theo truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ, nghề gốm tại Bàu Trúc có nguồn gốc từ vợ chồng ông Poklong Chanh – những người được xem là tổ nghề. Từ thuở xa xưa, ông bà đã hướng dẫn người dân, đặc biệt là phụ nữ trong làng, cách khai thác đất sét ven sông, xử lý nguyên liệu và tạo hình các vật dụng phục vụ đời sống sinh hoạt như nồi, niêu, chum, vại.
Điểm đặc biệt là kỹ thuật làm gốm tại đây chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm và được truyền dạy theo hình thức “mẹ truyền con nối”, tạo nên sự gắn kết chặt chẽ giữa nghề và đời sống gia đình. Để tưởng nhớ công lao của tổ nghề, người dân đã lập đền thờ Poklong Chanh và duy trì nghi lễ cúng tế trang trọng vào dịp Lễ hội Katê hằng năm.
Trải qua bao biến động lịch sử, làng gốm Bàu Trúc vẫn giữ được bản sắc riêng biệt, trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của người Chăm và là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước khi ghé thăm vùng đất Ninh Thuận.
Xem thêm: Làng gốm Thanh Hà – Nét đẹp hơn 500 năm giữa lòng Hội An
Gốm sứ làng Bàu Trúc có gì đặc biệt?
Điểm khác biệt lớn nhất giúp sản phẩm từ Làng gốm Bàu Trúc không bị lẫn với các dòng gốm khác chính là sự mộc mạc và quy trình sản xuất hoàn toàn không dùng đến máy móc.
Kỹ thuật làm gốm thủ công của người Chăm
Nếu ở những nơi khác người thợ đứng yên và dùng bàn xoay, thì nghệ nhân tại Làng gốm Bàu Trúc lại thực hiện quy trình ngược lại. Họ đặt khối đất lên một chiếc bệ cố định, sau đó người thợ đi giật lùi vòng quanh vật dụng để tạo hình. Người ta vẫn hay gọi vui đây là kỹ thuật “làm gốm bằng bụng” hay “tay quay mông xoay”.
Đất sét được lấy từ bờ sông Quao, có độ dẻo và độ bền đặc biệt.
Người thợ dùng những dụng cụ cực kỳ đơn giản như mảnh vải ướt, vỏ sò hoặc hạt trái cây để làm bóng bề mặt.
Sự uyển chuyển của đôi chân và sự nhạy cảm của đôi tay giúp tạo nên những đường cong hoàn mỹ mà không máy móc nào thay thế được.
Phương pháp nung gốm ngoài trời độc đáo
Một điểm nhấn quan trọng tạo nên thương hiệu Làng gốm Bàu Trúc chính là quy trình nung. Gốm không được cho vào lò kín mà nung lộ thiên (nung lộ thiên).
Sản phẩm được xếp chồng lên nhau, phủ rơm, củi khô và xác mía lên trên.
Quá trình nung kéo dài từ 4 đến 6 tiếng ở nhiệt độ khoảng 700 – 900 độ C.
Màu sắc của gốm không phải do men màu mà là kết quả của quá trình hỏa biến tự nhiên và sự ám khói của rơm rạ.
Hoa văn và giá trị nghệ thuật của gốm Bàu Trúc
Hoa văn gốm Bàu Trúc thường là những đường vạch ngang, vỏ sò, hoa văn thực vật hoặc các biểu tượng tín ngưỡng Chăm Pa. Chúng được tạo ra bằng các vật dụng thô sơ như que củi, vỏ hạt hay nắp chai. Vẻ đẹp của Làng gốm Bàu Trúc nằm ở sự thô ráp, dấu ấn của lửa và mồ hôi của người nghệ nhân, mang đậm hơi thở của đất mẹ.
Các sản phẩm gốm Bàu Trúc phổ biến
Hiện nay, sản phẩm của Làng gốm Bàu Trúc đã trở nên đa dạng hơn để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhưng vẫn giữ vững chất riêng biệt của mình.
Đồ gia dụng bằng gốm
Đây là những sản phẩm gắn liền với đời sống hằng ngày của người dân Chăm và các gia đình Việt.
Nồi gốm, niêu đất: giúp món kho, cơm đập giữ được hương vị đặc trưng.
Lu đựng nước, ấm trà: có khả năng giữ nước mát tự nhiên nhờ cấu trúc đất sét đặc biệt.
Lò đất, chảo nướng: bền bỉ dưới nhiệt độ cao.
Đồ trang trí và mỹ nghệ
Nhờ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, Làng gốm Bàu Trúc đã cho ra đời những tác phẩm trang trí tinh xảo.
Tượng phù điêu: mô phỏng các vị thần trong văn hóa Chăm như Shiva, vũ nữ Apsara.
Bình hoa trang trí: với những kiểu dáng độc lạ, mang hơi hướng cổ điển và sang trọng.
Đèn gốm sân vườn: tạo không gian ấm cúng, đậm chất nghệ thuật cho các resort, khách sạn.
Quà tặng thủ công truyền thống
Những món quà nhỏ như gạt tàn, lọ tăm, hay những chiếc bình mini từ Làng gốm Bàu Trúc là lựa chọn tuyệt vời cho du khách muốn mang một phần linh hồn Ninh Thuận về nhà. Mỗi món quà là một lời nhắc nhớ về sự kiên cường và tài hoa của người nghệ nhân Chăm.
Giá trị văn hóa của làng nghề gốm Bàu Trúc
Làng gốm Bàu Trúc không chỉ đóng góp về kinh tế mà còn là linh hồn của cộng đồng người Chăm, nơi mỗi sản phẩm đều chứa đựng triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên. Với giá trị nhân văn sâu sắc, năm 2017, nghệ thuật làm gốm tại đây đã được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Việc bảo tồn văn hóa làng gốm Bàu Trúc chính là bảo vệ một phần bản sắc dân tộc Việt Nam trước dòng chảy công nghiệp hóa. Trân trọng và phát triển làng nghề không chỉ là tôn vinh sự đa dạng văn hóa của các dân tộc anh em, mà còn giúp gìn giữ những mảnh ghép lịch sử quý giá qua hàng thế kỷ trong từng chiếc bình gốm mộc mạc.
FAQ – Câu hỏi thường gặp về làng gốm Bàu Trúc
- Giá gốm Bàu Trúc có đắt không?
Tại Làng gốm Bàu Trúc, giá cả rất đa dạng, từ vài chục nghìn cho đồ gia dụng đến vài triệu đồng cho các tác phẩm nghệ thuật kỳ công.
- Gốm Bàu Trúc có dùng men không?
Không. Các sản phẩm của Làng gốm Bàu Trúc hoàn toàn không tráng men. Độ bóng của sản phẩm có được là nhờ kỹ thuật chà láng bằng vải ướt và đá cuội trước khi nung.
- Cách phân biệt gốm Bàu Trúc với các loại gốm khác là gì?
Điểm dễ nhận biết nhất là gốm Bàu Trúc không dùng bàn xoay. Nghệ nhân phải “tay vê, chân quấn” (đi giật lùi quanh khối đất) để tạo hình. Ngoài ra, hoa văn trên gốm thường mộc mạc, được tạo ra từ vỏ sò, nắp chai hoặc các vật dụng đời thường chứ không phải vẽ bằng cọ màu.
- Tại sao màu sắc trên gốm Bàu Trúc lại không đồng nhất?
Do kỹ thuật nung lộ thiên (nung ngoài trời bằng củi, rơm, trấu), sự tiếp xúc trực tiếp với lửa và gió tạo nên những mảng màu “hỏa biến” tự nhiên như đỏ hồng, xám đen, vệt nâu… Mỗi sản phẩm ra lò đều là duy nhất, không bao giờ có hai chiếc hoàn toàn giống hệt nhau về màu sắc.
- Gốm Bàu Trúc có thể dùng để nấu ăn hay cắm hoa được không?
Hoàn toàn được. Các loại nồi đất, niêu cơm Bàu Trúc có khả năng chịu nhiệt tốt và giữ được hương vị tự nhiên của món ăn. Với các bình hoa hoặc lu đựng nước, gốm có độ xốp tự nhiên giúp nước luôn mát, tuy nhiên do không tráng men nên gốm có tính thấm thấu nhẹ, mang lại vẻ đẹp cổ kính theo thời gian.
Thông Tin Liên Hệ
- Địa chỉ : 41 Trần Thái Tông, phường Tân Sơn, TP.HCM
- Email : giangnam.orina@gmail.com
- SĐT: 0911.729.839
- Website: https://giangnamorina.com/
